Numer 13/00



F. Dennis Lessard
Klasyczne ozdoby z koralików Indian Crow:
Górna Missouri jako kolebka tych technik(fragment)


Swego czasu stwierdziłem, że: "klasyczne ozdoby z koralików Indian Crow mają swoje korzenie w artystycznej ekspresji stylu Górnej Missouri..." (Lessard, 1980: 56). Chciałem przez to powiedzieć, że styl ozdób z koralików Indian Crow, tak unikalny i tak niepodobny do innych stylów rozpowszechnionych na Równinach, nie został wynaleziony z niczego ani nie pojawił się w jakiś tajemniczy sposób w dolinie Yellowstone, ale raczej, został oparty i jest logicznym rozwinięciem wzorów, projektów, technik i pomysłów artystycznych rozpowszechnionych wśród plemion nad górną Missouri w I połowie XIX wieku.

Żeby spróbować udowodnić powyższą tezę musimy przedyskutować trzy główne zagadnienia:
1) kolebka Indian Crow nad Górną Missouri oraz kulturowe i handlowe związki z osiadłymi tam narodami;
2) jednorodny charakter sztuki nad górną Missouri;
3) styl górnej Missouri jako podstawa klasycznych ozdób z koralików Indian Crow

Kolebka Indian Crow i ich wędrówki są dobrze (i wierzę, że odpowiednio) udokumentowane w piśmiennictwie i bez wnikania w detale można śmiało stwierdzić, że naród nazywany obecnie Hidatsa i naród obecnie nazywany Crow były kiedyś jednym narodem. Byli powiązani językowo a ich plemienne tradycje migracji są w przeważającej części potwierdzone badaniami archeologicznymi. We wczesnym okresie historycznym miały miejsce dwa procesy oddzielenia się: Crow Górscy stopniowo opuszczali swoich zamieszkujących ziemianki krewnych - Awatixa i przenosili się nad Missouri, stając się polującymi na bizony koczownikami; Crow Rzeczni oddzielili się od Hidatsa właściwych około 1770 roku i również stali się mieszkańcami Równin. Jestem pewny, że wszystkie te plemiona rozumiały realność tego podziału politycznego i różnic kulturowych, ale wciąż miały świadomość istnienia między nimi pokrewieństwa: Crow Górscy z Awatixa, Crow Rzeczni z Hidatsa oraz Awatixa i Hidatsa byli spokrewnieni między sobą językowo i kulturowo i w końcu stali się jednym plemieniem. Związki między nimi były tak silne, że uciekinierzy z ziemianek szukali schronienia u swoich pobratymców z Równin, a wzajemne wizyty towarzyskie i handlowe były bardzo częste. Crow Rzeczni uważali plemię Hidatsa za jeszcze jeden szczep Indian Crow.

Po epidemii ospy w 1837 r., która zdziesiątkowała mieszkańców ziemianek, pozostali Indianie Hidatsa zdecydowali opuścić swoją wioskę, porzucić rolnictwo i połączyć się ze swoimi krewnymi (czyli Indianami Crow) z Równin. Wielu z nich to uczyniło i tylko kaprys losu nie pozwolił im pozostać w nowej wiosce nad Missouri, w miejscu zwanym Podobne Do Haczyka Na Ryby (Like-a-Fishhook), w którym później stanął fort Berthold.

Jakąkolwiek gałąź sztuki wzięlibyśmy pod uwagę, to spotykamy oczywiście wiele wspólnych cech w twórczości Hidatsa i ich krewnych z ziemianek przed ostatecznym rozdzieleniem się Indian Crow. Jeśli chodzi o sztukę, to stanowili jeden naród posiadający wspólny styl.

Zmiana stylu życia i przeistoczenie się z osiadłych rolników w koczowników Równin nie zmieniła w istotny sposób sztuki Indian Crow; raczej, pojawienie się na jednym z obszarów szczególnie zasobnych w bogactwa naturalne przyczyniło się do jej rozwoju. Produkcja rękodzielnicza, można nawet rzec, że nadmierna, stała się najistotniejszą częścią towarów wymienianych z mieszkańcami wiosek nad górną Missouri przez następne ponad sto lat.

Kiedy pierwsi kronikarze życia Indian dotarli do mieszkańców ziemianek nad górną Missouri, spotkali się tam z kwitnącym handlem obejmującym zarówno surowce jak i gotowe produkty pochodzące z różnych części kraju; w handlu tym brały udział prawie wszystkie plemiona ze środkowych i północnych Równin, jak również kilka plemion z gór i południowych Równin. Rozległa sieć handlowa, w której szybko znaleźli swoje miejsce biali handlarze oferując euroamerykańskie produkty za futra i skóry, istniała od prehistorycznych czasów, a jej centrum były wioski Indian Mandan i Hidatsa1 . W późniejszych czasach historycznych sieć ta w mniejszym stopniu rozprzestrzeniła się w dół rzeki i objęła Indian Arikara.

Tradycyjny model handlu plemion koczowniczych polegał na wymianie zdobyczy polowań (skóry, suszone mięso, itp.) na produkty rolne mieszkańców wiosek. Tubylcza sieć handlowa oferowała białym handlarzom gotowy system i wygodne bazy operacyjne w postaci stałych wiosek Indian Mandan, Hidatsa i Arikara. Uczestników, szlaki oraz produkty tej rozbudowanej sieci handlowej, opisali dokładnie Ewers i in., ale wpływ tego handlu na rozwój sztuki nie został jak dotąd dokładnie poznany.

System ten, który przetrwał ponad 100 lat, był niezwykle istotny w życiu jego uczestników i odgrywał kluczową rolę w rozwoju sztuki na całym obszarze.

Jak powszechnie wiadomo, pojawienie się konia na Równinach spowodowało prawdziwą rewolucję; rewolucję, która przyniosła dobrobyt, możliwość przenoszenia się i militarną siłę. Z nastaniem ery konia, kultura ludów znad górnej Missouri nie uległa radykalnym przeobrażeniom, ale plemiona te potrafiły czerpać korzyści z renesansu jaki nastąpił na Równinach. Handel międzyplemienny dostarczał mieszkańcom wiosek wiele produktów plemion koczowniczych (...)

Sto lat handlu oznacza ogromną liczbę towarów wymienianych we wioskach nad górną Missouri; rodzi się jednak pytanie "po co?". Co mieszkańcy tych wiosek robili z tymi wszystkimi skórami, koszulami, Mokasyny z jednego kawałka należą do starego typu mokasynów wśród Crow. Francois Larocque opisał ten typ legginami, sukniami i mokasynami? Dlaczego musieli je importować? Z pewnością mieli sprawnych rzemieślników, którzy sami mogli zaopatrzyć ich w te towary. Odpowiedź leży w naturze osiadłej kultury rolniczej, która przetrwała nad Missouri setki lat.

Dolina rzeki Missouri w środkowej części Północnej Dakoty jest idealnym miejscem dla rolnictwa, a niegdyś dodatkowo obfitowała w niezmierzone stada zwierzyny łownej. Znacznie przyczyniło się to do wzrostu liczby mieszkańców tych obszarów i tym samym rozwoju pewnych form spo- łecznych i religijnych. Osiadły tryb życia był stosunkowo wygodny i sprzyjał rozwojowi rozbudowanych struktur społecznych, które obejmowały złożony system klanów, kobiece stowarzyszenia społeczne i religijne oraz męskie stowarzyszenia polityczne i religijne. Aktywność obrzędowa skupiała się na posiadaniu i przekazywaniu świętych zawiniątek oraz corocznych świętach religijnych. Stwarzało to sprzyjający klimat do rozwoju różnych form sztuki, i w ten sposób wioski Mandan i Hidatsa były nie tylko ekonomicznym centrum całego regionu górnej Missouri, ale stanowiły miejsce dominacji kulturowej nad całym tym obszarem przez kilka wieków (...)

Z powodu handlu, żyjące na przylegających Równinach ludy koczownicze chętnie nawiązywały kontakty z mieszkańcami tych wiosek i, trochę przy okazji, poznawały ich kulturę co, bez wątpienia wywierało także wpływy obrzędowe i religijne. Złożone instytucje społeczne i obrzędowe Indian Mandan i Hidatsa korzystały z dobrodziejstw handlu, zaopatrując się w dobra materialne, takie jak skóry, odzież, broń itp. Nie wykonany z kolców i paciorków - u Mandanów, a wykonany z kolców na wspomnianych już mokasynach Indian Sioux z kolekcji Maximiliana. Długi, wąski wzór w kształcie litery U, zdobił mokasyny Indian Sioux, Mandan i Hidatsa, natomiast mokasyny zdobione kolcami tworzącymi wzór w kształcie litery V znajdowano u AssiniboinÓw i także Siuksów. Mokasyny całkowicie pokryte paciorkami widoczne są tylko u Hidatsa.

Wzory z kolców na kocach, koszulach i legginach są podobne u Indian Mandan i Hidatsa. Pasy wzorów zdobiące koce są dobrze pokazane przez Bodmera; zobrazował także pasy całkowicie zdobione kolcami u Indian Mandan i Hidatsa, całkowicie zdobione paciorkami u Indian Mandan, Hidatsa i Arikara oraz zdobione rozetami z kolców i wstawkami z paciorków u Crow i Hidatsa. Niektóre pasy na kocach Indian Mandan i Hidatsa nie mają w ogóle rozet, natomiast pokazane pojedyncze egzemplarze koców Indian Arikara mają rozetę tylko na końcu pasa. Siuksowie i Hidatsa wstawiali rozety w pasy zdobiące legginy.

Wśród przedstawionych na rysunkach Bodmera technik wyszywania paciorkami zdecydowanie przeważa ścieg Indian Crow, natomiast technika "leniwej Indianki" pojawia się na obrzeżach pasów z kolców zdobiących koszule i mokasyny u Mandanów i Siuksów. Zwraca uwagę brak koszul, legginów czy kocy zdobionych paciorkami techniką "wielu szeregów leniwej Indianki". Jest zaskakujące, ponieważ przetrwało kilka wyrobów zdobionych techniką "leniwej Indianki", a pochodzących z tamtego okresu. Być może wynikło to z faktu, że pochodziły one z plemion Równin, takich jak Szejenowie, Arapaho czy Zachodni Siuksowie, których Bodmer i Maximillian nie odwiedzali, a być może było rezultatem tego, że technika ta powstała w późniejszym okresie ery paciorków (...)

Rozwijająca się w drugiej połowie XIX w. sztuka plemienna charakteryzowała się połączeniem różnych technik dekoracyjnych, wzorów, modeli i kolorów. Grafiki pochodzące z lat 30-tych, 40-tych i 50-tych XIX w. pokazują wspólne dla plemion Równin ogólne cechy tradycji artystycznej (te, których powinniśmy oczekiwać), nie przedstawiając żadnych szczegółowych cech odróżniających style poszczególnych plemion. Znajdujące się w kolekcjach wyroby artystyczne różnych plemion (lub im przypisywane) tego regionu i z tamtego okresu, potwierdzają tą koncepcję istnienia raczej regionalnego niż plemiennego stylu.

Oceniono i rozpatrzono wszelkie zarzuty, jakie można postawić tej hipotezie. Zauważyliśmy, że liczba obrazów i rysunków nie jest duża, a identyfikacja wielu wyrobów może być błędna. Dobrze by było mieć setki dodatkowych rysunków oraz dokładny opis zdobywania poszczególnych przedmiotów znajdujących się w zbiorach. Ponieważ jednak tego nie mamy, musimy opierać naszą ocenę na danych, które mamy, a nie które chcielibyśmy mieć. W obliczu długotrwałej międzyplemiennej wymiany ozdabianej odzieży, kulturowej roli plemion znad górnej Missouri oraz graficznych świadectw z tego regionu, musimy przyjąć, że istniał tam jednorodny styl sztuki. Nazywamy go stylem Górnej Missouri, a jego rdzeń stanowili Indianie Crow, Mandan, Hidatsa i prawdopodobnie Arikara, na obrzeżach natomiast znajdowali się niektóre grupy Siuksów, Assiniboinów, Kri, Czarnych Stóp i Atsina.

Kiedy myślimy o obszarze Górnej Missouri i przyległych Równinach jako pojedynczym, jednorodnym regionie sztuki w okresie przed pojawieniem się paciorków, wówczas oczywistym się staje pochodzenie wielu charakterystycznych cech klasycznych wyrobów z paciorków Indian Crow. Najbardziej oczywista jest technika. ścieg Crow był dominującą techniką zdobienia paciorkami stosowaną w klasycznym okresie paciorków, podczas gdy technika "leniwej Indianki" początkowo występowała na obrzeżach. Ozdoby wykonane techniką "wielu szeregów leniwej Indianki" spotykano na koszulach, gdzie stanowiły elementy wzorów, oraz na kocach, używanych zamiast siodeł, natomiast nigdy nie były stosowane przez Crow jako tło. Dwuigłowy ścieg aplikacyjny używany był jedynie to wykonania pojedynczych linii zarysów wzorów, a najczęściej używano do tego białych paciorków. Natomiast stosowanie w klasycznym okresie przez Indian Crow ściegu Crow było pozostałością wcześniejszego stylu Górnej Missouri. Co ciekawe, sam ten ścieg, używany do przyszywania paciorków do dużych powierzchni, jest adaptacją techniki zdobienia kolcami jeżozwierza pochodzącej znad Górnej Missouri, a stosowanej do przyszywania kolców do dużych powierzchni. W rzeczy samej, wszystkie trzy techniki wyszywania paciorkami wywodzą się z technik zdobienia kolcami, które to techniki dają podobne efekty wizualne (...)

Na koniec, jedna uwaga o źródłach klasycznego stylu Crow zdobienia paciorkami pochodzą- cego znad Górnej Missouri: w opublikowanym w American Indian Art Magazine artykule pt. "Sztuka Indian Crow: związki z Indianami Nez Perce", opisywałem obecność stylu Crow na Płaskowyżu, szczególnie często stosowanego przy ozdabianiu kołysek. Ogólne wnioski płynące z tej pracy wciąż pozostają aktualne, ale chciałbym sprostować jedne błędne stwierdzenie. W odniesieniu do motywów w kształcie rombów powiedziałem, że "...jest to jedyny element zdobniczy Indian Crow, który nie miał swojego poprzednika w artystycznym stylu Górnej Missouri z początku XIX w. Ozdoby w kształcie rombów mogą być wkładem Indian Nez Perce w rozwój artystycznego stylu Indian Crow" (Lessard, 1980:61). Oczywiście, nie jest to prawdą. Ozdoby w kształcie rombów zawsze stanowiły część artystycznej tradycji Górnej Missouri; wtedy jednak tego jeszcze nie wiedziałem.

Widać, że mimo, iż klasyczny styl Crow zdobienia paciorkami stał się charakterystycznym stylem plemiennym, podstawowe idee wzorów, motywów i technik są mocno zakorzenione w artystycznej tradycji stylu Górnej Missouri.

Artykuł pochodzi ze zbioru referatów prezentowanych na Sympozjum Sztuki Indian Crow
(Crow Indian Art Symposium) w roku 1981 w Pierre w Południowej Dakocie,
sponsorowanym przez Instytut Chendlera.

Redakcja i opracowanie: Wiesław "Niedźwiadek" Karnabal
Tłumaczenie: Leszek S. Cyryłowski
Opracowanie wirtualne: Krzysztof "Żuczek" Kolba



Opracowanie wirtualne Absaroki nie zawiera pełnych tekstów. Są to większe, bądz mniejsze fragmenty. Nie zawiera tez wiekszości zdjęć. Opracowanie to ma na celu zachęcić do zakupu pisemka. Obecnie Absaroka jest wydawana dosyć nieregularnie ale coraz bardziej profesjonalnie. Niektóre egzemplarze maja ponad 20 stron.

Istnieje możliwość zakupu archiwalnych numerów Absaroki w cenie 3zł/egz. Chetnych proszę o kontakt pod adresem: kolba@interia.pl lub telefonicznie pod numer: 0 608487541